Kendini tanımak nereden başlar
Kendini tanımak, hangi mesleği seveceğini tahmin etmekten önce nasıl bir işleyişte iyi olduğunu fark etmekle başlar. Bunun için soyut sorular yerine somut gözlemler daha işe yarar. Hangi derste zaman fark edilmeden geçiyor, hangi ödevi ertelemeden yapıyorsun, bir işi tek başına mı yoksa grupla mı yaparken daha rahatsın, sırayla ilerleyen düzenli işler mi yoksa her gün değişen işler mi sana uygun geliyor, insanlarla sürekli konuşmak seni dolduruyor mu yoksa yoruyor mu. Bu soruların cevapları meslek adı vermez ama seçenekleri belirgin biçimde daraltır. Okul rehberlik servisinin uyguladığı ilgi ve yönelim çalışmaları da bu haritayı çıkarmaya yardım eder. Bu çalışmaların sonucu bir kader tablosu değildir; hangi yöne bakılacağını gösteren bir başlangıç noktasıdır ve zamanla değişebilir. Kendini tanımanın en güvenilir yolu ise düşünmek değil denemektir. Bir kulüpte çalışmak, gönüllü bir işe girmek, kısa süreli bir kursa katılmak veya bir işi yakından izlemek, aylarca yapılan tahmini birkaç günde geçersiz kılabilir.
İlgi ile yetenek aynı şey değildir
İlgi bir konuya yönelme isteğidir, yetenek ise o konuda geliştirilebilir bir kapasitedir; ikisi çoğu zaman örtüşür ama her zaman değil. Bir alanı çok sevip o alanda zorlanmak mümkündür, aynı şekilde kolay yapılan bir işten hiç keyif almamak da mümkündür. Bu ayrımı kurmak seçimi kolaylaştırır çünkü yalnızca ilgiye bakan öğrenci hazırlıkta beklenmedik bir duvara çarpar, yalnızca yeteneğe bakan öğrenci ise sevmediği bir işte uzun yıllar geçirmeyi göze almış olur. Sağlıklı yaklaşım ikisini birlikte değerlendirmektir: ilgi duyduğun alanda gerçekten deneyerek yetenek tarafını sınamak. Ayrıca yetenek sabit değildir; çalışmayla belirgin biçimde gelişir. Bir derste şu an iyi olmamak o alanın kapalı olduğu anlamına gelmez, ama o alana gitmek istiyorsan aradaki farkı kapatmak için ek çaba gerekeceğini bilmek gerçekçi olmayı sağlar. Üçüncü bir ölçüt de dayanıklılıktır. Her meslekte sevilmeyen, tekrar eden ve yorucu bir bölüm vardır; seçim yapılırken sorulması gereken şey işin en iyi tarafına ne kadar istekli olduğun değil, en yorucu tarafına ne kadar dayanabildiğindir.
Mesleğin gerçek günlük hayatını araştırmak
Bir mesleği seçerken bakılması gereken şey unvanı değil, o işi yapan kişinin sıradan bir gününün nasıl geçtiğidir. Meslekler dışarıdan çoğunlukla en görünür anlarıyla bilinir, oysa günün büyük bölümü o anlardan oluşmaz. Bu yüzden araştırmayı üç soru üzerinden yapmak işe yarar. O işi yapan biri sabah işe gittiğinde saat saat ne yapıyor, işin en sıkıcı ve en yorucu tarafı nedir, o işte çalışma koşulları nasıl. Bu bilgileri en doğru şekilde o işi yapan kişilerden almak mümkündür; bir tanıdık, bir akraba veya okulun düzenlediği tanıtım etkinlikleri bunun için uygundur. Meslek odaları ve üniversitelerin kendi tanıtım sayfaları da bölümün gerçekte ne öğrettiğini görmek için kullanılabilir. Ders programına bakmak, bölümün adından çok daha fazla bilgi verir. Aynı şekilde mesleğin gelecekte nasıl değişebileceğine bakmak da işe yarar. Bir işin hangi bölümü teknolojiyle hızla değişiyor, hangi bölümü insan yargısı gerektirdiği için yerinde kalıyor. Bu sorunun kesin bir cevabı yoktur ama sormak, tek bir tanıma bağlanmayı önler.
Aile beklentisi ile kendi isteği arasında kalmak
Aile beklentisiyle kendi isteği arasında sıkışmak yaygın bir durumdur ve iki tarafın da niyeti genellikle kötü değildir. Aileler çoğu zaman güvence arar; bildikleri, sonucu belli görünen yolları önerirler. Öğrenci ise henüz denemediği ama ilgisini çeken bir yöne bakar. Bu gerginliği çözmenin yolu, tartışmayı meslek adları üzerinden değil gerekçeler üzerinden yürütmektir. Ailenin kaygısı iş bulma mı, gelir mi, sosyal çevre mi, yoksa bilinmeyene duyulan tedirginlik mi. Öğrencinin isteği neye dayanıyor, o mesleği gerçekten araştırdı mı yoksa uzaktan mı beğeniyor. Bu iki taraf açıkça konuşulduğunda tartışma çoğu zaman yer değiştirir ve ortak bir zemin bulunur. Konuşma evde tıkanıyorsa okul rehberlik servisinin aracılığıyla yapılan bir görüşme, üçüncü bir kişinin varlığı sayesinde ilerleyebilir. Öğrenci tarafında işe yarayan bir hamle de iddiayı kanıtla desteklemektir. Araştırılmış, ders programı okunmuş ve o işi yapan biriyle konuşulmuş bir tercih ailenin gözünde bir hevesten çıkar ve tartışmanın zemini kendiliğinden değişir.
Karar ne zaman verilir ve geri dönüşü var mıdır
Meslek kararının tek bir günde ve ömür boyu geçerli olacak şekilde verilmesi gerekmez. Eğitim hayatı boyunca yön değiştirmenin farklı yolları vardır; bölüm içinde uzmanlaşma, yatay ve dikey geçiş imkânları, çift ana dal, yan dal ve lisansüstü eğitim bunlardan bazılarıdır. Bu yolların kimin için hangi şartlarda açık olduğu ilgili kurumların kendi yönetmeliklerinde tanımlanır ve zamanla değişir, bu yüzden güncel bilgi doğrudan resmi kaynaktan alınmalıdır. Bunu bilmek kararı önemsizleştirmez ama üstündeki ağırlığı gerçek boyutuna indirir. Bugün elde olan bilgiyle en makul görünen seçeneği seçmek, karar veremediği için süreci sürüncemede bırakmaktan iyidir. Karardan sonra da araştırmaya devam etmek gerekir, çünkü meslek hakkındaki bilgi arttıkça seçim ya güçlenir ya da zamanında düzeltilir. Kararın geri dönüşü olması, hiç araştırmadan seçim yapmayı haklı çıkarmaz. Yön değiştirmenin her yolu zaman, emek ve çoğu zaman ek bir sınav gerektirir. Bu yüzden en makul yaklaşım, bugünkü kararı ciddiye almak ama onu geri dönülemez bir yemin gibi taşımamaktır.
İlgili sayfalar: Tercih dönemi · Motivasyon · Rehberlik servisi